જમીનના માલિકી હકને લઈને ચાલતા વિવાદમાં દસ્તાવેજ લખનાર (કાતિબ/Deed Writer) સામે માત્ર એટલા આધારે ફોજદારી કાર્યવાહી ચલાવી શકાય નહીં કે તેણે વિવાદિત જમીનની સેલ ડીડ તૈયાર કરી હતી. પટના હાઈકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો દસ્તાવેજ લેખક માત્ર પોતાની વ્યાવસાયિક ફરજના ભાગરૂપે વેચાણ દસ્તાવેજ તૈયાર કરે છે અને તેની સામે છેતરપિંડી, ગુનાહિત કાવતરું અથવા ગુનો કરવાની માનસિકતા (Mens Rea) દર્શાવતા કોઈ નક્કર પુરાવા ઉપલબ્ધ ન હોય, તો તેની સામે ફોજદારી કાર્યવાહી ચાલુ રાખવી યોગ્ય નથી. માનનીય જસ્ટિસ શ્રીમતી સોની શ્રીવાસ્તવાની સિંગલ બેન્ચે રાજેશ રંજન વિરુદ્ધ બિહાર રાજ્ય અને અન્ય, Criminal Miscellaneous No. 48792 of 2022માં 10 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ આપેલા ઓરલ જજમેન્ટમાં આ મહત્વપૂર્ણ નિષ્કર્ષ આપ્યો હતો.
આ કેસનો સંબંધ પશ્ચિમ ચંપારણ જિલ્લાના માનપુર પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાયેલા PS Case No. 38 of 2020 સાથે હતો. આ કેસમાં ફરિયાદી કૃષ્ણકાંત ઓઝાએ એવો આક્ષેપ કર્યો હતો કે સહ-આરોપી બ્રજભૂષણ ઓઝાએ પોતાની પાસે માન્ય માલિકી હક ન હોવા છતાં વિવાદિત જમીન શિવનંદન રામને રજિસ્ટર્ડ સેલ ડીડ મારફતે વેચી દીધી હતી. ફરિયાદ મુજબ, જમીનના વેચાણ માટે તૈયાર કરવામાં આવેલી રજિસ્ટર્ડ સેલ ડીડમાં અરજદાર રાજેશ રંજન કાતિબ એટલે કે દસ્તાવેજ લેખક તરીકે જોડાયેલા હતા. ફરિયાદી પક્ષે એવો આરોપ પણ મૂક્યો હતો કે કાતિબ સહિત અન્ય આરોપીઓએ પરસ્પર મિલીભગત કરીને કથિત રીતે છેતરપિંડીપૂર્ણ રીતે વેચાણ દસ્તાવેજ તૈયાર કર્યો હતો.
મામલો ત્યારે વધુ ગંભીર બન્યો જ્યારે જમીનની માલિકી અંગેનો વિવાદ આગળ વધ્યો અને ફરિયાદમાં અન્ય આરોપો પણ ઉમેરાયા. રેકોર્ડ મુજબ, ફરિયાદમાં મુખ્ય આક્ષેપ સહ-આરોપી બ્રજભૂષણ ઓઝા સામે હતો કે તેણે માન્ય માલિકી વિના જમીનનું રજિસ્ટ્રેશન કરાવ્યું હતું. અરજદાર રાજેશ રંજનનું નામ ફરિયાદના અંતિમ ભાગમાં મુખ્યત્વે એ હકીકતને આધારે આવ્યું હતું કે તેઓ સંબંધિત સેલ ડીડના દસ્તાવેજ લેખક હતા. અરજદાર તરફથી હાઈકોર્ટ સમક્ષ દલીલ કરવામાં આવી હતી કે તેઓએ માત્ર દસ્તાવેજ તૈયાર કરવાની પોતાની વ્યાવસાયિક જવાબદારી નિભાવી હતી અને જમીનના માલિકી વિવાદ કે કથિત છેતરપિંડીમાં તેમની કોઈ સક્રિય ભૂમિકા દર્શાવવામાં આવી નથી.
અરજદારના વકીલે હાઈકોર્ટમાં વધુમાં રજૂઆત કરી હતી કે સમગ્ર વિવાદ મૂળભૂત રીતે પક્ષકારો વચ્ચેની પૂર્વજોની સંયુક્ત જમીન (Joint Ancestral Property) અંગેનો આંતરિક જમીન વિવાદ છે અને તેનું સ્વરૂપ મુખ્યત્વે દીવાની છે. આવી પરિસ્થિતિમાં વિવાદને ફોજદારી સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યો હોવાનું અરજદાર પક્ષે જણાવ્યું હતું. પૂરક એફિડેવિટ મારફતે પણ એવી રજૂઆત કરવામાં આવી હતી કે વિવાદિત જમીન ફરિયાદી અને સહ-આરોપીઓની સંયુક્ત પૂર્વજોની મિલકત હતી અને રાજેશ રંજનની ભૂમિકા માત્ર સેલ ડીડ તૈયાર કરનાર વ્યક્તિ તરીકેની હતી, જે તેમનું વ્યાવસાયિક કાર્ય હતું.
આ કેસમાં ખાસ મહત્વની બાબત એ હતી કે અરજદાર સામે ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ 341, 323, 406, 429, 506 અને 504 હેઠળ સંજ્ઞાન લેવામાં આવ્યું હતું. 27 જૂન, 2022ના રોજ પશ્ચિમ ચંપારણ, બેતિયા ખાતેના જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટ ફર્સ્ટ ક્લાસે આ કલમો હેઠળ Cognizance Order પસાર કર્યો હતો. રાજેશ રંજને આ આદેશને પડકારતા પટના હાઈકોર્ટમાં અરજી કરી હતી અને પોતાની સામેની સમગ્ર ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરવાની માગણી કરી હતી.
હાઈકોર્ટે એ પણ નોંધ્યું કે ફરિયાદ અને એફઆઈઆરની વિગતો મુજબ મારામારી, હુમલો અથવા શારીરિક ઝઘડાની ઘટનામાં રાજેશ રંજનની કોઈ ભૂમિકા દર્શાવવામાં આવી નહોતી. રેકોર્ડ મુજબ, આવી હિંસક ઘટના સહ-આરોપી અને તેના પરિવારના સભ્યો સાથે સંબંધિત હતી. તેથી કલમ 341, 323, 506 અને 504 જેવી જોગવાઈઓ હેઠળ કાતિબ સામે સીધી રીતે ગુનો બનતો હોવાના તથ્યો ફરિયાદમાં જોવા મળતા નહોતા. અરજદારના વકીલે આ જ મુદ્દાને આધારે દલીલ કરી હતી કે માત્ર દસ્તાવેજ તૈયાર કરવાની ભૂમિકા પરથી આ પ્રકારના ફોજદારી ગુનાઓ માટે જવાબદારી નક્કી કરી શકાય નહીં.
વિશ્વાસઘાતના ગુના અંગે પણ હાઈકોર્ટ સમક્ષ મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો ઉઠ્યો હતો. અરજદાર તરફથી જણાવાયું હતું કે ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ 406 હેઠળ Criminal Breach of Trust માટે જરૂરી ‘Entrustment’ એટલે કે મિલકત અથવા તેની ઉપરનો નિયંત્રણ વિશ્વાસપૂર્વક સોંપવામાં આવ્યો હોવો જરૂરી તત્વ અહીં કાતિબ સામે લાગુ પડતું નથી. દસ્તાવેજ લેખક તરીકેની ભૂમિકા નિભાવનાર વ્યક્તિને માત્ર દસ્તાવેજ તૈયાર કરવાના કારણે વિશ્વાસઘાતના ગુનામાં આરોપી બનાવી શકાય નહીં, ખાસ કરીને જ્યારે તેની સામે ગુનો કરવાની કોઈ માનસિકતા અથવા હેતુ દર્શાવતો પુરાવો ન હોય.
જોકે ફરિયાદી પક્ષે હાઈકોર્ટમાં આ અરજીનો વિરોધ કર્યો હતો. વિરોધ પક્ષના વકીલે દલીલ કરી હતી કે અરજદાર સામે પણ મિલીભગત અને કાવતરાના આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા છે અને મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા Cognizance લેવામાં કોઈ સ્પષ્ટ કાનૂની ગેરરીતિ નથી. એટલે અરજદાર સામેની કાર્યવાહી આ તબક્કે રદ ન કરવી જોઈએ તેવી રજૂઆત કરવામાં આવી હતી.
પરંતુ બંને પક્ષોની દલીલો અને સમગ્ર કેસની હકીકતોનું વિશ્લેષણ કર્યા બાદ પટના હાઈકોર્ટ આ નિષ્કર્ષ પર પહોંચી કે રાજેશ રંજન સેલ ડીડ રાઇટર એટલે કે કાતિબ તરીકે પોતાની વ્યાવસાયિક ફરજ બજાવી રહ્યા હતા. અદાલતે નોંધ્યું કે તેમની સામે કથિત ફ્રોડમાં જોડાવા માટે જરૂરી Mens Rea અને ગુનાહિત ઈરાદો પ્રથમ દ્રષ્ટિએ દેખાતો નથી. કોર્ટના મત મુજબ, કાતિબ સામે કરવામાં આવેલી મિલીભગતની ફરિયાદ કોઈ નક્કર અથવા સ્પષ્ટ સામગ્રીથી સમર્થિત નહોતી અને તે માત્ર સામાન્ય તથા આધારવિહોણા આક્ષેપના સ્વરૂપમાં રહી ગઈ હતી.
કોર્ટે ખાસ નોંધ્યું કે ફરિયાદમાં દર્શાવવામાં આવેલી મારામારી અથવા ઝઘડાની ઘટનામાં અરજદારની કોઈ ભૂમિકા નહોતી. આ પ્રકારની ઘટના સહ-આરોપી અને તેના પરિવારના સભ્યો દ્વારા કરવામાં આવી હોવાનું રેકોર્ડ પરથી જણાતું હતું. વધુમાં, સહ-આરોપીએ પોતે ભૂલ થયાની કબૂલાત કરી હોવાનું પણ કોર્ટના ધ્યાન પર આવ્યું હતું. આ તમામ પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને અદાલતે એવું માન્યું કે માત્ર દસ્તાવેજ લેખક હોવાના આધારે રાજેશ રંજનને ગુનાહિત કાવતરું અથવા Criminal Breach of Trust સાથે જોડવું યોગ્ય નથી.
ચુકાદામાં એક મહત્વપૂર્ણ અવલોકન એ પણ કરવામાં આવ્યું કે અરજદાર એવી સદ્ભાવનાપૂર્વકની માન્યતા (Bona Fide Belief) હેઠળ કામ કરી રહ્યા હતા કે વિવાદિત જમીન ફરિયાદી અને સહ-આરોપીઓની સંયુક્ત પૂર્વજોની મિલકત હતી. તેથી માત્ર વેચાણ દસ્તાવેજ તૈયાર કરવાની તેમની ભૂમિકામાંથી તેમને ગુનાહિત ઈરાદો ધરાવતા હોવાનું અનુમાન કરી શકાય નહીં. અદાલતે આ સંદર્ભમાં કાતિબની વ્યાવસાયિક ભૂમિકા અને ગુનાહિત કાવતરામાં સક્રિય ભાગીદારી વચ્ચેનો મહત્વપૂર્ણ તફાવત સ્પષ્ટ કર્યો છે.
આ નિર્ણયમાં પટના હાઈકોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના મહત્વપૂર્ણ ચુકાદા State of Haryana v. Bhajan Lal, 1992 Supp (1) SCC 335 માં સ્થાપિત કાનૂની સિદ્ધાંતનો આધાર લીધો. હાઈકોર્ટે જણાવ્યું કે જ્યારે ફરિયાદમાં દર્શાવવામાં આવેલા આક્ષેપો પરથી પ્રથમ દ્રષ્ટિએ આરોપી સામે ગુનો બનતો જ ન હોય, ત્યારે આવી ફોજદારી કાર્યવાહી ચાલુ રાખવી યોગ્ય નથી. આ કાનૂની સિદ્ધાંતના આધારે અદાલતે રાજેશ રંજન સામેનો Cognizance Order રદ કરવાનો નિર્ણય લીધો.
હાઈકોર્ટના આ નિર્ણયથી એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંત સામે આવે છે કે દસ્તાવેજ તૈયાર કરનાર કાતિબની ભૂમિકા માત્ર દસ્તાવેજ લખવા અથવા તૈયાર કરવા પૂરતી હોય અને તેની સામે ગુનાહિત ઈરાદો, કાવતરું, છેતરપિંડીમાં સક્રિય ભાગીદારી અથવા અન્ય કોઈ ગુનાહિત કૃત્યના નક્કર પુરાવા ન હોય, તો માત્ર દસ્તાવેજ લેખક હોવાના આધારે તેને ફોજદારી કેસમાં આરોપી બનાવવો યોગ્ય નથી. જોકે આનો અર્થ એવો નથી કે કોઈ કાતિબ ક્યારેય ફોજદારી રીતે જવાબદાર બની શકે નહીં; જો તેની સામે ગુનાહિત કાવતરું અથવા છેતરપિંડીમાં સક્રિય અને જાણપૂર્વકની ભાગીદારી દર્શાવતા પૂરતા પુરાવા હોય, તો કાનૂની સ્થિતિ અલગ હોઈ શકે છે. વર્તમાન કેસમાં હાઈકોર્ટને એવા નક્કર પુરાવા મળ્યા નહોતા.
અંતે, પટના હાઈકોર્ટે 27 જૂન, 2022ના રોજ જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટ ફર્સ્ટ ક્લાસ, પશ્ચિમ ચંપારણ, બેતિયા દ્વારા પસાર કરાયેલ Cognizance Order રાજેશ રંજનના હિસ્સે રદ અને સેટ-અસાઇડ કર્યો અને તેમની અરજી મંજૂર કરી દીધી. ચુકાદો 10 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ માનનીય જસ્ટિસ સોની શ્રીવાસ્તવા દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે ચુકાદાનું અપલોડિંગ 12 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ થયું હતું.
આ ચુકાદો જમીનના દસ્તાવેજો તૈયાર કરતા કાતિબો, દસ્તાવેજ લેખકો અને પ્રોપર્ટી વ્યવહારો સાથે સંકળાયેલા વ્યાવસાયિકો માટે મહત્વપૂર્ણ સંદેશ આપે છે. જમીનની માલિકી અંગેનો મૂળ વિવાદ અને દસ્તાવેજ તૈયાર કરવાની વ્યાવસાયિક ભૂમિકા વચ્ચે કાનૂની રીતે સ્પષ્ટ ભેદ રાખવો જરૂરી છે. કોઈ વ્યક્તિ માત્ર દસ્તાવેજ તૈયાર કરે છે એટલા માટે તેની સામે ગુનાહિત કાવતરું અથવા વિશ્વાસઘાતનો આરોપ આપોઆપ સાબિત થઈ જતો નથી. દરેક કેસમાં તેની ચોક્કસ ભૂમિકા, ગુનાહિત ઈરાદો, કથિત કાવતરામાં સક્રિય ભાગીદારી અને ઉપલબ્ધ પુરાવાઓનું મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે. રાજેશ રંજનના કેસમાં પટના હાઈકોર્ટે ઉપલબ્ધ રેકોર્ડના આધારે એવું માન્યું કે આ તત્વો પૂરતા પ્રમાણમાં સામે આવતા નથી અને તેથી તેમની સામેની ફોજદારી કાર્યવાહી ચાલુ રાખવી યોગ્ય ન હતી.
The present article is AI-generated and intended for informational purposes only. Readers are requested to consult the original court judgment for comprehensive details, findings, and legal interpretation. The team will not be liable for any loss or damage caused due to reliance on this article.