ખોટી રીતે વસૂલેલો સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી રિફંડ આપવો પડશે: ગ્વાલિયર હાઈકોર્ટે સ્ટેમ્પ ડ્યુટી વિભાગના મનસ્વી આદેશને રદ કરી અરજદારને મોટી રાહત આપી

મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટની ગ્વાલિયર બેંચે નાગરિકોના અધિકારોની સુરક્ષા અને રાજ્ય સરકારની મનસ્વી કાર્યશૈલી પર લાલ આંખ કરતા એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ચર્ચાસ્પદ ચૂકાદો આપ્યો છે. હાઈકોર્ટના સિંગલ બેંચના માનનીય ન્યાયમૂર્તિ આનંદ સિંહ બહરાવતે જંદેલ સિંહ વીર દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી રિટ પિટિશન (WP-32753/2026) પર સુનાવણી કરતા સ્ટેમ્પ એન્ડ રજીસ્ટ્રેશન વિભાગ દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલા ૧૫ જુલાઈ ૨૦૨૬ના અન્યાયી આદેશને રદ કરી દીધો છે. અદાલતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચુકાદો આપ્યો છે કે માત્ર ટેકનિકલ કારણો કે સમયમર્યાદા (Limitation) ના બહાને સરકાર નાગરિકો પાસેથી ગેરકાયદેસર કે ખોટી રીતે વસૂલવામાં આવેલો વધારાનો ટેક્સ અથવા સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી પોતાની પાસે રાખી શકે નહીં.

ઘટનાની વિગત મુજબ, અરજદાર જંદેલ સિંહ વીરે તારાગંજ, લશ્કર (ગ્વાલિયર) ખાતે આવેલી જમીન અંગે ૬ જુલાઈ ૨૦૨૩ના રોજ એક સંમતિ પત્ર (Consent Deed) નોંધાવ્યો હતો. ઇન્ડિયન સ્ટેમ્પ એક્ટ, ૧૮૯૯ ની અનુસૂચિ ૧-એ ના આર્ટિકલ ૨૪ મુજબ આ પ્રકારના સંમતિ પત્ર પર માત્ર રૂ. ૧,૦૦૦ ની જ સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી અને સમાન રજીસ્ટ્રેશન ફી વસૂલવાની જોગવાઈ હતી. પરંતુ રજીસ્ટ્રેશન વિભાગના સબ-રજીસ્ટ્રારે આ દસ્તાવેજને વેચાણ દસ્તાવેજ (Sale Deed) ગણીને કલેક્ટર ગાઇડલાઇન મુજબ આકારણી કરી રૂ. ૩,૭૬,૩૭૧/- સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી અને રૂ. ૧,૧૮,૮૫૪/- રજીસ્ટ્રેશન ફી મળીને કુલ રૂ. ૪,૯૫,૨૨૫/- ની માતબર રકમ બળજબરીપૂર્વક વસૂલ કરી લીધી હતી.

દરમિયાન, ડિસેમ્બર ૨૦૧૯માં બ્રેઈન સ્ટ્રોક અને લકવાની ગંભીર બીમારીથી પીડાતા અરજદારે સારવાર બાદ સુધારો આવતા RTI હેઠળ માહિતી મેળવી હતી અને રજીસ્ટ્રેશન વિભાગ સામે રૂ. ૪,૯૪,૨૨૫/- નો વધારાનો ભરપોય થયેલ ચાર્જ વ્યાજ સાથે રિફંડ મેળવવા અરજી કરી હતી. જોકે, રજીસ્ટ્રેશન વિભાગના અધિકારી (રિસ્પોન્ડન્ટ નં. ૩) એ એવી વાહિયાત દલીલ સાથે તેમની અરજી ફગાવી દીધી હતી કે દસ્તાવેજ ઓનલાઈન માધ્યમથી સફળતાપૂર્વક રજીસ્ટર થઈ ગયો હોવાથી અને રકમ સરકારી ખાતામાં જમા થઈ ગઈ હોવાથી રજીસ્ટ્રેશન પછી રિફંડ આપવાની કાયદામાં કોઈ જોગવાઈ નથી.

હાઈકોર્ટે આ આદેશની આકરી ટીકા કરતા જણાવ્યું હતું કે સ્ટેમ્પ એક્ટની કલમ ૪૫ હેઠળ જો વધારાની ડ્યૂટી વસૂલવામાં આવી હોય તો તેને રિફંડ કરવાની સ્પષ્ટ જોગવાઈ છે. જસ્ટિસ બહરાવતે મુંબઈ હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટના 'બાનો સૈયદ પરવાડ' તથા 'લિબ્રા બિલ્ડટેક' ના ચુકાદાઓનો હવાલો આપતા નોંધ્યું હતું કે "સમયમર્યાદા પૂરી થવાથી કદાચ કાનૂની ઉપચાર બંધ થઈ શકે, પરંતુ નાગરિકનો મૂળભૂત અધિકાર નાશ પામતો નથી." રાજ્ય સરકારે નાગરિકો સાથે વ્યવહાર કરતી વખતે ટેકનિકલ ત્રુટિઓનો સહારો ન લેવો જોઈએ. કોર્ટે અરજદારની બીમારીના કારણે થયેલા વિલંબને માફ કરીને ૧૫ જુલાઈ ૨૦૨૬નો આદેશ રદ કર્યો છે અને સક્ષમ અધિકારીને નિર્દેશ આપ્યો છે કે તેઓ અરજદારને પ્રત્યક્ષ સુનાવણીની તક આપીને આગામી ૨ મહિનાની અંદર સ્ટેમ્પ એક્ટની કલમ ૪૫ મુજબ ગુણદોષ (Merits) ના આધારે વ્યાજબી અને સ્પષ્ટ આદેશ કરતો રિફંડનો નિર્ણય લે.