ઓડિશા હાઇકોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો: પત્નીની લોન ચૂકવણી ન થતાં, પતિના પેન્શનમાંથી બેંકે કાપેલા 5 લાખ રૂપિયા પરત કરવાનો આદેશ
ન્યાયાલયે કહ્યું - 'પેન્શન કોઈ દાન નથી, તે મહેનતની કમાણી અને વૃદ્ધાવસ્થાનો આધાર છે. બેંક ગેરંટરના પેન્શન ફંડને સીધી વસૂલાત માટે વાપરી શકતી નથી.'
ભુવનેશ્વર, ઓડિશા- નિવૃત્ત કર્મચારીઓના પેન્શન ફંડને બેંકોની એકપક્ષીય વસૂલાતથી સુરક્ષા આપતો એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો ઓડિશા હાઇકોર્ટે આપ્યો છે. હાઇકોર્ટે સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (SBI) ને એક નિવૃત્ત પેન્શનર શ્રી મલિકના ખાતામાંથી કાઢેલા 5 લાખ રૂપિયા પરત કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. આ રકમ બેંકે શ્રી મલિકની પત્ની દ્વારા લીધેલી લોનની ચૂકવણી ન થતાં, તેમના સંયુક્ત ખાતામાંથી પેન્શનના પૈસામાંથી વસૂલ કરી હતી.
શ્રી મલિકની સમસ્યા શું હતી?
· શ્રી મલિક ઓડિશાની મંચેશ્વર સ્થિત રેલ કોચ ફેક્ટરીના નિવૃત્ત કર્મચારી છે અને SBIમાં તેમનું બેંક ખાતું છે.
· તેમનું માસિક પેન્શન લગભગ 35,000 રૂપિયા છે, જે તેમના પરિવારની આવકનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
· શ્રી મલિકે તેમની પત્ની દ્વારા લીધેલી બે ટ્રાન્સપોર્ટ વાહન લોન (5.9 લાખ અને 8 લાખ રૂ.) અને એક કાર લોન (7.45 લાખ રૂ.) માટે ગેરંટર (જામીન) તરીકે કામ કર્યું હતું.
· પત્નીએ બે ટ્રાન્સપોર્ટ લોનની ચુકવણીમાં ડિફોલ્ટ કર્યો, જેના કારણે 2018માં આ ખાતાં NPA (નોન-પર્ફોર્મિંગ એસેટ) ઘોષિત થયા.
બેંકે શું કર્યું?
· ફેબ્રુઆરી 2024માં, બેંકે કોઈ પૂર્વ સૂચના કે કોર્ટના આદેશ વિના, શ્રી મલિક અને તેમની પત્નીના સંયુક્ત ખાતામાંથી બે કિસ્તોમાં કુલ 5 લાખ રૂપિયા (પહેલા 2.3 લાખ અને પછી 2.7 લાખ) ડેબિટ કરી નાખ્યા.
· આ ખાતામાં શ્રી મલિકનો પેન્શન જમા થતો હતો. બેંકનો દાવો હતો કે આ રકમ ડિફોલ્ટ ટ્રાન્સપોર્ટ લોનની પતાવટ માટે લેવામાં આવી છે.
શ્રી મલિક અને બેંકની દલીલો શું હતી?
· શ્રી મલિકની દલીલ:
· તે ઉધાર લેનાર નથી, ફક્ત ગેરંટર છે.
· બેંકે કોઈ નોટિસ કે યોગ્ય પ્રક્રિયા વિના પૈસા કાપ્યા, જે બંધારણના કલમ 21 (જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના સુરક્ષણ) નો ભંગ છે.
· તેમણે બેંકને પુત્રીના લગ્ન માટે પૈસા છોડવાની વિનંતી કરી, પણ કોઈ જવાબ ન મળ્યો.
· બેંકની દલીલ:
· શ્રી ગેરંટર હતા અને ખાતું સંયુક્ત હોવાથી, લોન વસૂલવા માટે ખાતામાંથી પૈસા કાપવાનો તેમને અધિકાર હતો.
· કાર લોનનું બાકી 6 લાખ રૂપિયા હજી પણ NPA છે.
· જે ખાતામાંથી પૈસા લેવામાં આવ્યા તે ફક્ત પેન્શન ખાતું નથી અને શ્રી મલિક નિયમિત પેન્શન ઉપાડી રહ્યા છે.
હાઇકોર્ટે શું ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો?
17 ઓક્ટોબર, 2025ના રોજ ઓડિશા હાઇકોર્ટના ન્યાયાધીશ ડૉ. સંજીબ કે. પાણિગ્રહીએ શ્રી મલિકને રાહત આપતો ચુકાદો સુણાવ્યો. કોર્ટનાં મુખ્ય મુદ્દાઓ અને ટીકાઓ આ પ્રમાણે છે:
1. પેન્શન છે સુરક્ષિત અધિકાર: કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે પેન્શન કોઈ દાન અથવા બક્ષિસ નથી, પણ કર્મચારીની મહેનતથી મેળવેલો લાભ છે, જે વૃદ્ધાવસ્થામાં ગૌરવપૂર્વક જીવન જીવવાના અધિકારને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
2. કાયદાકીય સુરક્ષા: સિવિલ પ્રોસિજર કોડની કલમ 60(1)(g) સરકારી પેન્શનને જપ્તીમાંથી મુક્ત કરે છે. સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વના ચુકાદાઓ (રાધે શ્યામ ગુપ્તા બનામ પંજાબ નેશનલ બેંક) નો ઉલ્લેખ કરતા કોર્ટે કહ્યું કે બેંકમાં જમા થયા પછી પણ પેન્શન તેની સુરક્ષિત પ્રકૃતિ ગુમાવતું નથી.
3. બેંકની કાર્યવાહી ગેરકાયદેસર: કોર્ટે કહ્યું કે બેંકે કોઈ નોટિસ કે સુનાવણીની તક આપ્યા વિના પેન્શન ફંડમાં ડૂબકી મારી, જે ગેરકાયદેસર અને મનસ્વી હતી. લોન ડિફોલ્ટના કિસ્સામાં બેંકે સુરક્ષા જપ્ત કરવી, દાવો દાખલ કરવો અથવા ટ્રિબ્યુનલનો આશરો લેવો જોઈએ.
4. સંયુક્ત ખાતું હોવું બદલાવી શકતું નથી: કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ફક્ત ખાતું સંયુક્ત હોવાથી પેન્શન જેવા સુરક્ષિત ફંડનું રક્ષણ ખતમ થતું નથી. ગેરંટીના કરારથી કાયદા હેઠળ પેન્શનને મળેલી મુક્તિ છીનવાઈ શકતી નથી.
5. કુદરતી ન્યાયનો ભંગ: કોઈ પૂર્વ સૂચના વિના ગ્રાહકના ખાતામાંથી પૈસા કાપવા કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન છે.
હાઇકોર્ટના અંતિમ આદેશ.
· બેંકને ચાર અઠવાડિયાની અંદર શ્રી મલિકના ખાતામાં 5 લાખ રૂપિયા પરત કરવાના છે.
· બેંક ભવિષ્યમાં કાયદાની યોગ્ય પ્રક્રિયા વિના શ્રી મલિકના પેન્શનમાંથી કોઈ પણ રકમ વસૂલ કરશે નહીં.
· કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ ચુકાદો લોનની જવાબદારીઓને સમાપ્ત કરતો નથી. બેંક કાયદેસર રીતે (જેમ કે સુરક્ષા જપ્ત કરીને) બાકીના લેણાં વસૂલ કરવા માટે સ્વતંત્ર છે, પરંતુ પેન્શન ફંડને સીધો સ્પર્શ કરી શકશે નહીં.
નિષ્ણાતોની રાય:
કાનૂની નિષ્ણાત મુજબ, બેંકોને ભારતીય કરાર અધિનિયમ હેઠળ સામાન્ય પૂર્વાધિકાર (લien of right of set-off) છે, પરંતુ પેન્શન અધિનિયમ, 1871 અને સિવિલ પ્રોસિજર કોડ પેન્શન ફંડને જપ્તી અને વસૂલાતથી સુરક્ષા આપે છે. તેમણે કહ્યું, "હાલના કિસ્સામાં... બેંક દ્વારા પસંદ કરાયેલ વસૂલાતની પદ્ધતિ, પેન્શન દ્વારા ફીડ ખાતામાંથી એકપક્ષીય ઉપાડ, જાહેર નીતિની વિરુદ્ધ છે."
નિષ્કર્ષ:
ઓડિશા હાઇકોર્ટનો આ ચુકાદો દેશભરના લાખો પેન્શનર્સ માટે એક રક્ષાકવચ સમાન છે. આ ચુકાદાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે બેંકો પોતાની વસૂલાતની શક્તિનો ઉપયોગ કરતી વખતે કાયદા અને ન્યાયની મર્યાદાઓનું પાલન કરવા બંધાયેલી છે, ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે નાગરિકોના આજીવિકા અને ગર્વના અધિકારો પર અસર પડતી હોય.