સ્પેસિફિક પરફોર્મન્સના ડિક્રીનું અસાઇનમેન્ટ રજિસ્ટ્રેશન વગર પણ માન્ય: સુપ્રીમ કોર્ટનો માર્ગદર્શક ચુકાદો
ભારતના સુપ્રીમ કોર્ટએ આજે એક મહત્વપૂર્ણ અને માર્ગદર્શક ચુકાદો આપતા જણાવ્યું કે અચળ મિલ્કતના વેચાણ કરારના સ્પેસિફિક પરફોર્મન્સ માટે આપવામાં આવેલી ડિક્રીનું અસાઇનમેન્ટ—even જો તે રજીસ્ટ્રેશન વગર કરવામાં આવ્યું હોય—તે સંપૂર્ણપણે માન્ય અને અમલમાં યોગ્ય ગણાશે.
આ ચુકાદો ભવિષ્યમાં આવી પ્રકારના દાવાઓ તથા અમલીકરણ પ્રક્રિયા માટે સ્પષ્ટ કાનૂની માર્ગદર્શનરૂપ બનશે.
“સ્પેસિફિક પરફોર્મન્સની ડિક્રી માલિકી ઊભી કરતી નથી” — સુપ્રીમ કોર્ટ
ન્યાયમૂર્તિ જેબી પરડીવાલા અને કેવી. વિશ્વનાથનની બેન્ચે સ્પષ્ટ જણાવ્યું કે સ્પેસિફિક પરફોર્મન્સ માટેની ડિક્રી માત્ર વેચાણ કરારના અમલને સુનિશ્ચિત કરે છે. તે કોઈપણ પ્રકારનો માલિકી હક, શીર્ષક કે હિત (right, title, interest) ઉભો કરતી નથી.
કોર્ટે જણાવ્યું:
> “જ્યારે સ્પેસિફિક પરફોર્મન્સ માટેની ડિક્રી પોતે મિલ્કતમાં કોઈ હક બનાવતી નથી, ત્યારે તે ડિક્રીનું અસાઇનમેન્ટ રજીસ્ટર કરવાનું પ્રશ્ન જ ઊભું થતું નથી.”
આ દૃષ્ટિકોણથી કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે Registration Act, 1908 ની કલમ 17(1)(e) અહીં લાગુ પડતી નથી.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ: 30 વર્ષ જૂના વિવાદ પર અંતિમ શબ્દ
આ મામલો 1993ના **એકતરફી ડિક્રી (ex parte decree)**થી શરૂ થયો હતો.
ડિક્રીધારકે 1995માં આ ડિક્રી શણ્મુગમને બિન-રજીસ્ટર્ડ અસાઇનમેન્ટ ડીડ મારફતે સોંપી હતી.
જ્યારે અસાઇનિએ ડિક્રી અમલ માટે અરજી કરી, ત્યારે જજમેન્ટ ડેટરના વારસદારોએ વાંધો ઉઠાવ્યો કે અસાઇનમેન્ટ રજીસ્ટર્ડ નહોતું, તેથી અમાન્ય છે.L
એક્ઝિક્યુશન કોર્ટએ આ વાંધો સ્વીકારી, પરંતુ હાઈકોર્ટે એ નિર્ણય નેતા ન ઠરતાં તેને પલટાવ્યો.
જજમેન્ટ ડેટરના વારસદારો સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યા—જ્યાં આખરે હાઈકોર્ટનો નિર્ણય સાચો ઠરતાં, અપીલ ફગાવી દેવામાં આવી.
કોર્ટનું કાનૂની વિશ્લેષણ
ચુકાદો લખનાર ન્યાયમૂર્તિ વિશ્વનાથને વિશદ રીતે સમજાવ્યું કે:
સ્પેસિફિક પરફોર્મન્સની ડિક્રી માત્ર વેચાણ કરારના અમલનો હક આપે છે.
તે પોતે મિલ્કતનો તાત્કાલિક હસ્તાંતરણ કરતી નથી.
તેથી ડિક્રીનું અસાઇનમેન્ટ માત્ર એક્ઝિક્યુશનનો હક સોંપે છે, માલિકી નહીં.
કોર્ટે **Suraj Lamps v. State of Haryana (2012)**ના ચુકાદાને આધારભૂત બનાવવા માટે ઉદ્ધૃત કર્યું, જેમાં સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે:
મિલ્કતનો શીર્ષક અને હિત (title & interest) માત્ર રજીસ્ટર્ડ Sale Deed વડે જ હસ્તાંતરણ થાય છે.
ડિક્રીના અસાઇનમેન્ટમાં આ પ્રકારનું કોઈ હસ્તાંતરણ થતું જ નથી.
ચુકાદોનો અસરકારક પરિણામ
આ ચુકાદા કારણે દેશમાં ચાલી રહેલી અનેક ડિક્રી-એસાઇનમેન્ટ આધારિત કેસોમાં સ્પષ્ટતા આવશે. ખાસ કરીને એવા કેસોમાં જ્યાં:
જૂના ડિક્રી હોય,
અસાઇનમેન્ટ અનરજીસ્ટર્ડ હોય,
વારસદારો અથવા પક્ષકારો દ્વારા અમલ અટકાવવાનો પ્રયાસ થતો હોય.
હવે સ્પષ્ટ છે કે:
> "અસાઇનમેન્ટ ડીડના રજીસ્ટ્રેશનના અભાવને કારણે જ ડિક્રી અમાન્ય ગણાવી શકાતી નથી."
કેસનું નામ અને સીટેશન
Rajeswari & Others v. Shanmugam & Another