માગ્યા વિના લાંચની ઓફર પણ ગુનો: દિલ્હી હાઈકોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો
દિલ્હી હાઈકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ અને માર્ગદર્શક ચુકાદો આપતાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જાહેર સેવકને તેની સંમતિ વગર, સ્વીકાર્યા વગર અથવા માંગણી કર્યા વગર લાંચ આપવી પણ ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ અધિનિયમ (Prevention of Corruption Act – PC Act)ની કલમ 12 હેઠળ દંડનીય ગુનો છે. આ ચુકાદો ભ્રષ્ટાચાર સામે લડત માટે કાનૂની મોરચે નવી દિશા બતાવનારો બની શકે છે.
કેસની શરૂઆત તે સમયે થઈ જ્યારે દિલ્હી પોલીસના ભૂતપૂર્વ સહાયક સબ-ઇન્સ્પેક્ટર (ASI) તારા દત્ત પર આક્ષેપ હતો કે તેમણે પોતાના સહ-આરોપીને તીસ હજારી કોર્ટમાં પટાવાળાની નોકરી અપાવી આપવાના બદલામાં ₹50,000 ની લાંચની મૌખિક ઓફર કોર્ટના જજને કરી હતી.
જજએ તરત જ પોલીસે ફરિયાદ નોંધાવી અને તારા દત્ત સામે 2021માં PC Act હેઠળ કેસ ચલાવવામાં આવ્યો.
ટ્રાયલ કોર્ટએ તેમને દોષિત ઠેરવ્યા બાદ, તેમણે હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરી અને દલીલ કરી કે:
"લાંચની ઓફર તો જજે નકારી દીધી હતી, એટલે ગુનો પૂર્ણ થયો નથી."
પરંતુ હાઈકોર્ટે આ દલીલને સ્પષ્ટપણે નામંજૂર કરી.
જસ્ટિસ નીના બંસલ કૃષ્ણાની એકલબેન્ચે ચુકાદામાં કહ્યું:
"લાંચ આપવાનો માત્ર પ્રયાસ પણ જાહેર સેવકને ભ્રષ્ટ બનાવવા નો ગંભીર ઇરાદો દર્શાવે છે. અને પૈસા ઓફર કરતાની ક્ષણે જ ‘ઉશ્કેરણીનો ગુનો’ પૂર્ણ થાય છે."
તેમણે ઉમેર્યું કે જો આ દલીલ સ્વીકારવામાં આવે કે "સ્વીકાર્યા સિવાય લાંચ ગુનો નથી", તો ભ્રષ્ટાચારના કાનૂની ઢાંચાને નબળો પાડવાનું પરિણામ મળશે.
આ મુદ્દે દેશના અનેક હાઈકોર્ટો વચ્ચે વર્ષોથી મતભેદ રહ્યો છે:
કેરળ હાઇકોર્ટ
બોમ્બે હાઈકોર્ટ
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટ
આ કોર્ટો માનતા હતા કે માગ થયા વગર અથવા સ્વીકાર્યા વગર માત્ર પૈસા આપવાથી ઉશ્કેરણીનો ગુનો થતો નથી.
મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટ
મદ્રાસ હાઈકોર્ટ
આ કોર્ટો મુજબ, લાંચની ઓફર → ઉશ્કેરણીનો પૂરું થયેલ ગુનો.
દિલ્હી હાઈકોર્ટે પણ મધ્યપ્રદેશ અને મદ્રાસ હાઈકોર્ટના આ અભિપ્રાય સાથે itself સુસંગત ગણાવ્યું અને કહ્યું કે આ વ્યાખ્યા સુપ્રીમ કોર્ટના પહેલાના ચુકાદાઓ સાથે વધુ સુસંગત છે.
કોર્ટએ ખાસ નોંધ્યું કે:
PC Act ની કલમ 12 ખાસ ઉશ્કેરણીને દંડનીય બનાવે છે.
આ કલમ IPC ની કલમ 165A (હવે રદ થયેલી) નો અનુગામી છે, જેમાં લાંચની ઓફર અથવા પ્રયાસને પણ દંડનીય માનવામાં આવતા.
કોર્ટનું સ્પષ્ટ અભિપ્રાય:
“ઉશ્કેરણીનો ગુનો જાહેર સેવકના દૃષ્ટિકોણથી નહીં, પરંતુ લાંચ આપનારના ઇરાદા અને કાર્ય પરથી નક્કી થવો જોઈએ.”
હાઈકોર્ટે ખાસ સ્પષ્ટતા કરી કે:
લાંચ હાથમાં પૈસા આપીને જ કરવી પડે એવો કોઈ નિયમ નથી.
માત્ર કહેવું કે “આ કામ માટે પૈસા આપીશ” → મૌખિક ઓફર પણ ગુનો.
આ વ્યાખ્યાથી ભ્રષ્ટાચારના કિસ્સાઓને નાબૂદ કરવા માટે તપાસ એજન્સીઓને વધુ શક્તિશાળી કાનૂની સાધન મળે છે.
દિલ્હી હાઈકોર્ટનો આ ચુકાદો ભવિષ્યમાં ભ્રષ્ટાચારના કેસોમાં નીચેના પ્રભાવ પેદા કરી શકે છે:
લાંચની માત્ર ઓફર કરનાર સામે પણ કડક કાર્યવાહી સરળ બનશે.
તપાસ એજન્સીઓને વધુ સશક્ત કાયદાકીય આધાર મળશે.
માંગણી અથવા સ્વીકારનો પુરાવો ન હોય છતાં ગુનો સાબિત કરવામાં સહાય થશે.
જાહેર સેવાઓમાં ભ્રષ્ટાચારના પ્રયાસોને પણ અટકાવવા માટે તીવ્ર સંદેશ.
આ ચુકાદો ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ અધિનિયમની કલમ 12ને વધુ બળ આપે છે
ચુકાદો વાંચવા/ડાઉનલોડ કરવા માટે અહીં ક્લિક કરો