કોન્ટ્રાક્ટ કર્મચારીઓને મોટો આંચકો! નિયમિત કર્મચારીઓ સમાન પગાર અને હકનો દાવો અયોગ્ય: સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો

દેશભરમાં કોન્ટ્રાક્ટ આધારિત રીતે કામ કરતા લાખો કર્મચારીઓ માટે સુપ્રીમ કોર્ટનો તાજેતરનો ચુકાદો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને દુરગામી અસર ધરાવતો છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ રીતે કહ્યું છે કે, એજન્સી અથવા કોન્ટ્રાક્ટર મારફતે કરાર આધારિત રીતે નિમાયેલા કર્મચારીઓ સરકારી વિભાગો, નગરપાલિકાઓ અથવા સરકારી સંસ્થાઓના નિયમિત કર્મચારીઓની સમકક્ષ પગાર, ભથ્થાં કે સેવા શરતોનો કાયદેસર દાવો કરી શકતા નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચ, જેમાં જસ્ટિસ અહસાનુદ્દીન અમાનુલ્લાહ અને જસ્ટિસ વિપુલ એમ. પંચોલી સામેલ હતા, તેમણે અવલોકન કરતાં જણાવ્યું કે સરકારી નોકરી કોઈ વ્યક્તિગત લાભ નથી પરંતુ એક ‘જાહેર સંપત્તિ’ છે. આ જાહેર સંપત્તિ પર દેશના દરેક લાયક નાગરિકનો સમાન અધિકાર રહે તે માટે નિયમિત ભરતી પ્રક્રિયામાં પારદર્શકતા, સ્પર્ધા અને નિષ્પક્ષતા અનિવાર્ય છે.

નિયમિત ભરતી અને કોન્ટ્રાક્ટ નિમણૂક વચ્ચે મૂળભૂત તફાવત

અદાલતે પોતાના ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું કે નિયમિત સરકારી ભરતી કાયદા મુજબ જાહેર જાહેરાત, પસંદગી પ્રક્રિયા, લાયકાતની ચકાસણી અને આરક્ષણ જેવા સંવિધાનિક સિદ્ધાંતોને અનુસરીને કરવામાં આવે છે. બીજી તરફ, કોન્ટ્રાક્ટ આધારિત ભરતી મોટા ભાગે એજન્સી અથવા કોન્ટ્રાક્ટરની મરજી પર આધારિત હોય છે, જેમાં તમામ લાયક ઉમેદવારોને સમાન તક મળે જ તે જરૂરી નથી.

કોર્ટે કહ્યું કે, આ બંને પ્રકારની ભરતી પ્રક્રિયાઓને સમાન ગણવી એ સંવિધાનના આર્ટિકલ 14 અને 16 હેઠળની સમાન તકની ભાવનાને જ નુકસાન પહોંચાડે છે.

આંધ્રપ્રદેશ હાઈકોર્ટનો ચુકાદો રદ

આ મામલામાં વર્ષ 2018માં આંધ્રપ્રદેશ હાઈકોર્ટે નંદયાલ નગરપાલિકામાં કોન્ટ્રાક્ટ પર કામ કરતા સફાઈ કામદારોને નિયમિત કર્મચારીઓ સમાન વેતન અને ભથ્થાં આપવાનો આદેશ કર્યો હતો. હાઈકોર્ટના આ નિર્ણય સામે નંદયાલ નગરપાલિકાએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ દાખલ કરી હતી.

સર્વોચ્ચ અદાલતે હાઈકોર્ટના આદેશને રદ કરતાં જણાવ્યું કે જો નિયમિત અને કોન્ટ્રાક્ટ કર્મચારીઓ વચ્ચેનો તફાવત નાબૂદ કરી દેવામાં આવે, તો કાયમી, કરાર આધારિત અને તદર્થ જેવી વિવિધ નિમણૂક પદ્ધતિઓનો કાનૂની આધાર જ ખતમ થઈ જશે. કોર્ટે ઉમેર્યું કે આવી સ્થિતિમાં નિયમિત ભરતી પ્રક્રિયાની પવિત્રતા જાળવી રાખવી અશક્ય બની જશે.

“સમાન કામ માટે સમાન પગાર” સિદ્ધાંતની મર્યાદા

સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે “સમાન કામ માટે સમાન પગાર” નો સિદ્ધાંત આપમેળે દરેક કિસ્સામાં લાગુ પડી શકતો નથી. જો કર્મચારીઓની નિમણૂકની રીત, લાયકાત, પસંદગી પ્રક્રિયા અને સેવા શરતો અલગ હોય, તો માત્ર કામની સમાનતા આધારે સમાન પગારની માગ કાયદેસર ગણાઈ શકે નહીં.

અદાલતે નોંધ્યું કે નિયમિત કર્મચારીઓની પસંદગી દરમિયાન અનેક સુરક્ષા પગલાં લેવામાં આવે છે જેથી પક્ષપાત, ભ્રષ્ટાચાર અથવા મનમાનીને રોકી શકાય, જ્યારે કોન્ટ્રાક્ટ આધારિત નિમણૂકમાં આવી સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ લાગુ પડતી નથી.

લાંબા સમયથી સેવા આપવી છતાં નિયમિત હક નહીં

કેસમાં દલીલ કરવામાં આવી હતી કે સંબંધિત સફાઈ કામદારો વર્ષ 1994થી સતત સેવા આપી રહ્યા હતા અને સમયાંતરે કોન્ટ્રાક્ટરો બદલાતા રહ્યા હતા. આ મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કહ્યું કે લાંબા સમય સુધી સેવા આપવાથી માત્ર તે આધારે કોઈ કર્મચારીને નિયમિત કર્મચારીના હક આપવાની ફરજ ઊભી થતી નથી.

કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે જો આવી પ્રથા મંજૂર કરવામાં આવે, તો નિયમિત ભરતીના તમામ નિયમો અને સંવિધાનિક માળખું ખોરવાઈ જશે.

દેશભરના કોન્ટ્રાક્ટ કર્મચારીઓ પર અસર

કાનૂની નિષ્ણાતો માને છે કે આ ચુકાદાની અસર માત્ર આંધ્રપ્રદેશ પૂરતી સીમિત નહીં રહે, પરંતુ દેશભરની નગરપાલિકાઓ, સરકારી વિભાગો અને જાહેર સંસ્થાઓમાં કોન્ટ્રાક્ટ પર કામ કરતા કર્મચારીઓના દાવાઓ પર પણ આ નિર્ણય માર્ગદર્શક બનશે.

આ ચુકાદાથી સ્પષ્ટ સંદેશ મળે છે કે સરકારી નોકરીમાં નિયમિતતા, પારદર્શકતા અને કાયદેસર ભરતી પ્રક્રિયાને કોઈ પણ રીતે બાયપાસ કરવાની મંજૂરી નથી.